Położone z dala od miejskiego zgiełku i świateł, w malowniczej miejscowości Białków (gmina Wiązów), znajduje się Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Wrocławskiego. To niezwykłe miejsce odgrywa kluczową rolę w polskiej astronomii, będąc zarówno prężnym ośrodkiem badawczym, jak i ważnym punktem edukacyjnym dla pasjonatów kosmosu.
Historia Obserwatorium Astronomicznego w Białkowie sięga lat 80. XIX wieku, kiedy to powstało jako prywatne przedsięwzięcie astronoma-amatora Leo von Wutschichowsky’ego (1854-1927). W 1881 roku Wutschichowsky kupił posiadłość w Białkowie i wzniósł tu swoją neogotycką rezydencję oraz prywatne obserwatorium. Obiekt składał się z trzech pawilonów obserwacyjnych, a w głównym zainstalowano kosztowny 9-calowy (24,5 cm) refraktor firmy Repsold & Söhne z 1883 roku. Obserwatorium w Białkowie było często odwiedzane przez wybitnych astronomów z ówczesnego Uniwersytetu Wrocławskiego, w tym przez prof. Johanna Gottfrieda Gallego, odkrywcę Neptuna.
Po śmierci Wutschichowsky’ego w 1927 roku Uniwersytet Wrocławski odkupił teleskop i uzyskał prawo użytkowania budynku. Prawdziwe wznowienie działalności nastąpiło po II wojnie światowej, dzięki prof. Eugeniuszowi Rybce, który przeniósł się ze Lwowa. Wówczas Uniwersytet Wrocławski otrzymał obiekt, i natychmiast wznowiono obserwacje.
Oryginalny teleskop Wutschichowsky’ego, zdemontowany w 1976 roku, obecnie znajduje się w Muzeum Kopernika we Fromborku i po konserwacji jest wykorzystywany do pokazów. Instytut Astronomiczny Uniwersytetu Wrocławskiego nadal używa historycznego pawilonu Wutschichowsky’ego, w którym obecnie zainstalowany jest 60-cm teleskop Cassegraina firmy Carl Zeiss Jena.
W latach 60. i 70. XX wieku wrocławscy astronomowie dążyli do budowy nowego uniwersyteckiego obserwatorium na szczycie Wielkiej Sowy (1015 m n.p.m.) w Górach Sowich. Wieloletnie badania potwierdziły świetny astroklimat tego miejsca. Niestety, planom tym przeszkodził kryzys PRL-u. Zamówione już instrumenty, które miały trafić na Wielką Sowę, zostały „tymczasowo” ustawione w Stacji Obserwacyjnej w Białkowie, gdzie są wykorzystywane do dziś.
Naukowcy z Obserwatorium Astronomicznego w Białkowie koncentrują się na różnorodnych dziedzinach astronomii. Prowadzone są badania dotyczące:
Gwiazd zmiennych: Analiza zmian jasności gwiazd pozwala na zrozumienie ich ewolucji, budowy wewnętrznej i procesów fizycznych zachodzących na ich powierzchni.
Planet pozasłonecznych (egzoplanet): Choć to obszar wymagający bardzo zaawansowanych instrumentów, białkowskie obserwatorium uczestniczy w projektach badających charakterystykę odkrytych już egzoplanet.
Obserwacje satelitarne: Współpraca z międzynarodowymi projektami satelitarnymi, które dostarczają unikalnych danych do dalszych analiz.
Obserwatorium w Białkowie to nie tylko centrum naukowe, ale także ważne miejsce na mapie edukacji astronomicznej w Polsce. Regularnie organizowane są tu:
Zajęcia dla studentów astronomii: Studenci Uniwersytetu Wrocławskiego mają możliwość odbycia praktyk i prowadzenia własnych projektów badawczych pod okiem doświadczonych astronomów.
Otwarte dni i pokazy nieba: Kilka razy w roku obserwatorium otwiera swoje podwoje dla szerokiej publiczności, oferując pokazy nocnego nieba przez teleskopy, prelekcje i warsztaty. To doskonała okazja, aby zobaczyć Księżyc, planety i odległe galaktyki z bliska oraz dowiedzieć się więcej o wszechświecie.
Współpraca ze szkołami: Obserwatorium aktywnie współpracuje z lokalnymi szkołami, organizując lekcje i wycieczki edukacyjne, które rozbudzają ciekawość kosmosu wśród młodych ludzi.
W dobie rosnącego zanieczyszczenia światłem i rozwoju kosmicznych teleskopów, obserwatoria naziemne takie jak to w Białkowie wciąż mają do odegrania kluczową rolę. Specjalizują się w długoterminowych kampaniach obserwacyjnych, badaniu jasnych obiektów oraz wspieraniu misji kosmicznych. Obserwatorium w Białkowie, dzięki ciągłemu unowocześnianiu sprzętu i zaangażowaniu naukowców, pozostaje ważnym elementem polskiej i międzynarodowej astronomii, otwierając okno na kosmos dla nauki i społeczeństwa.
